Trong xã hội nói chung, những người được ngưỡng mộ nhất thường là người giàu có, thành đạt. Tiền, được xem như thước đo xem ai xếp hạng cao hơn ở trò chơi của cuộc đời. Thế nhưng, rõ ràng, may mắn chiếm một phần quan trọng để trở nên giàu có, thành đạt [1], nhất là để trở nên siêu giàu, siêu thành công. Có quá nhiều người giàu, đặc biệt ở Việt Nam, chỉ đến từ việc họ sinh ra là con của ai, cháu của ai, họ có gặp thời hay không, trúng coin, trúng đất, tình cờ được viral… Bạn có ngưỡng mộ một người vì họ trúng vietlot?
Nói thế, không có nghĩa mình phủ nhận hoàn toàn những người giàu có, thành đạt. Rất nhiều trong số họ đạt đến đỉnh cao không phải chỉ dựa vào gia thế, quan hệ, hay thời cơ ngẫu nhiên, mà dựa vào tài năng đích thực:
– Jim Simmons – con một người bán giày, tiên phong cho xu hướng trade dựa vào toán học, xác suất, một trong những thành công rực rỡ nhất lịch sử tài chính hiện đại,
– James Dyson – con giáo viên, mồ côi từ nhỏ, phát minh ra máy hút bụi không túi, từ đó xây dựng tập đoàn tỷ đô
– Magnus Carlsen – máy tính sống, vua cờ vĩ đại bậc nhất lịch sử
– J.K. Rowling – mẹ đơn thân sống bằng trợ cấp xã hội, nhưng nhờ trí tưởng tượng, khả năng viết lách để tạo nên Harry Potter, nữ nhà văn đầu tiên trở thành tỷ phú
– Peter Thiel – nhà đầu tư huyền thoại với triết lý “Zero to One”, rất giỏi nhìn ra tiềm năng của các start up khởi nghiệp
Chắc chắn, những tấm gương kể trên đáng để ta ngưỡng mộ hơn nhiều. Nhưng ta nên ngưỡng mộ họ đến mức nào?
Đã có một thời, với mình, trí tuệ là thước đo quan trọng về giá trị của một người. Thế nhưng, chẳng phải trí thông minh chính là một ví dụ điển hình của sự may mắn, nằm ngoài tầm kiểm soát của bạn? Bạn có thể cải thiện trí nhớ một chút bằng cách áp dụng kỹ thuật (memory palace, spaced repetition…), có thể khai mở thêm kiến thức bằng cách đọc nhiều sách, lắng nghe những người giỏi hơn bạn chia sẻ, nhưng vẫn có giới hạn rõ rệt. Bạn thông minh đến đâu, một phần rất lớn đến từ gene bẩm sinh, trời phú. Vậy nên, việc bạn có photographic memory (nhìn 1 lần là nhớ), có tư duy logic mạch lạc, trí tưởng tượng phong phú, sáng tạo, tính nhẩm siêu nhanh, “chơi nhiều hơn học mà vẫn giỏi”, “không cần luyện solver mà vẫn là top pro”… có thật sự đáng ngưỡng mộ đến thế? Có thật sự đáng tự hào đến thế? Nhìn rộng ra, bất cứ thứ tố chất thiên bẩm nào, cũng đều dựa rất nhiều vào may mắn: kỹ năng cảm nhạc, tài năng đá bóng, giọng hát truyền cảm, chiều cao vượt trội, gương mặt xinh đẹp, mắt 2 mí to tròn, mũi cao thẳng, cằm V-line, khiến bác sĩ thẩm mỹ thu nhập gấp cả chục lần bác sĩ cứu người. Chúng ta, có vẻ như đang thần tượng, tưởng thưởng, khâm phục, tôn thờ, dành quá nhiều sự chú ý đến những điều nằm ngoài tầm kiểm soát của một người. Và ngược lại, cũng dè bỉu, chê bai, khinh thường, sỉ nhục với nhiều người vì những điều nằm ngoài tầm kiểm soát của họ: đã bao nhiêu lần bạn bị cuốn hút bởi dáng vóc một cô gái từ phía sau lưng, rồi nhếch môi cười cợt khi nhìn trước mặt? Chế giễu một người vì họ quê mùa, nói ngọng L N rặt tiếng địa phương? Chê trách một người vì tính cách hướng nội, không biết (không thích) xã giao? Mỉa mai về trình độ học vấn “chỉ là thằng học trung cấp, dốt đặc”?
Thứ giá trị, tố chất thực sự đáng ngưỡng mộ, đối với mình, là những điều ít phụ thuộc vào may mắn, mà dựa nhiều hơn ở sự lựa chọn của mỗi người:
– Dũng cảm: nhận lỗi khi sai, bênh vực người yếu trước bất công, không né tránh việc khó khăn nguy hiểm, nói ra sự thật dù sẽ bị ghét
– Uy tín: đúng giờ, không nuốt lời hứa, chủ động trả nợ [2], không lấp liếm, viện cớ…
– Kỷ luật, kiên cường: chăm chỉ đều đặn mỗi ngày, không dễ dàng bỏ cuộc, tự giác học và luyện tập
– Rộng lượng, bao dung: tha thứ lỗi lầm trong quá khứ, không lưu giữ hận thù [3]
– Trung thực: không tham lam trục lợi, nói ra sự thật, làm điều đúng đắn với lương tâm dù bất lợi cho mình
– Công bằng: không thiên vị, bênh người quen
– Trung thành: không quay lưng với bạn khi họ gặp khó khăn, không đâm sau lưng vì lợi ích bản thân
– Trách nhiệm: hết mình khi đã nhận việc gì, nhận lỗi và tìm cách bù đắp khi làm sai, không đổ tại
– Ngoại hình đến từ luyện tập, lối sống: cơ bắp săn chắc, eo thon gọn, tư thế/dáng đứng thẳng
– Tử tế, nhân hậu: lắng nghe, đồng cảm với nỗi đau của người khác, giúp đỡ họ dù không có lợi cho mình, tôn trọng người ở thế yếu hơn
– Hào phóng: sẵn sàng chia sẻ tiền bạc, thời gian, công sức, kiến thức, mà không trông chờ sự trả ơn
…
Có rất nhiều ví dụ về những tấm gương như vậy, diễn ra mọi ngày, ở tại mọi nơi, trong mọi hoàn cảnh: anh xe ôm hàng chục lần hiến máu cứu người, bà giáo già dạy học miễn phí cho trẻ nghèo, bác bảo vệ nhiều lần đứng lên tố cáo sai phạm của nhà thầu… Chỉ có điều, chúng ta chưa dành đủ sự quan tâm, vì còn bận dõi theo, hâm mộ, say mê trước những giá trị khác. Cũng có thể, trong tiềm thức, ta muốn ca ngợi, ngưỡng mộ những thần đồng, thiên tài bẩm sinh, những người nhận được “món quà của thánh thần”, để có lý do tự an ủi, tự giải thích cho việc tại sao họ làm được như vậy, còn ta thì không. Ngược lại, những tố chất ở trên không phải may mắn sinh ra đã có, mà đến từ sự chủ động lựa chọn, rèn luyện. Ai trong chúng ta cũng có thể làm được những điều này (khác với việc dù cố đến mấy, mình cũng sẽ không thể trở thành chủ công một đội bóng rổ NBA, hoặc chiến thắng cuộc thi Giọng Hát Việt), vì vậy, lý do ta không được như họ, hoàn toàn là do tự bản thân ta, chẳng thể đổ lỗi cho nguyên nhân, trở ngại gì đặc biệt.
Bạn có thể dần thay đổi bằng cách bắt đầu để ý, dành sự trân trọng nhiều hơn đến những điều thực sự đáng lưu tâm, và ngược lại. Và chuẩn bị cho thế hệ kế cận: hãy hướng con bạn đến những phẩm chất đáng quý nêu trên – mà chắc chắn nằm trong khả năng của con, thay vì chạy theo những giấc mơ quen thuộc “con học giỏi, tài năng, hát hay, xinh đẹp, đá bóng cừ”… Con của bạn hoàn toàn có thể có năng lực hạn chế, ngoại hình tầm thường (theo góc nhìn của xã hội), chẳng có tài lẻ gì so với bạn bè, nhưng đó đâu phải lỗi của con, và đặt kỳ vọng quá sức, áp đặt, chì chiết khi con không làm nổi là rất bất công. Thay vào đó, hãy khen con, tự hào về con mỗi khi chúng dọn dẹp đồ chơi sau khi chơi xong, thừa nhận “con làm vỡ chứ không phải con mèo”, chia sẻ phần bánh ngon hơn cho em, cố gắng hoàn thành xếp hình dù nhiều lần bị đổ… Những điều không phụ thuộc vào may mắn, nằm trong tầm kiểm soát của con. Những điều thật sự đáng tự hào và ngưỡng mộ.
Tham khảo – các bài khác
[1] Người thành công
[2] Người bạn trả nợ
[3] Hạn sử dụng của lòng biết ơn
