Nếu hỏi điều gì đáng giá nhất mình đạt được nhờ việc chơi poker, thì đó không phải là tiền. Tuy poker đem lại 1 thu nhập ổn, nhưng nếu mình tiếp tục với nghề cũ IT, khả năng cao mình cũng đạt được thu nhập tương tự, thậm chí cao hơn (ít ra sẽ biết đến bitcoin sớm hơn). Cũng không phải sự tự do. Poker đem lại rất nhiều tự do, hơn hẳn đa số nghề khác, nhưng bản thân nghề IT ngày trước cũng đã rất tự do rồi, vẫn chỉ cần mang laptop ra bãi biển cùng cục phát 3G là làm việc được rồi. Điều quý giá nhất poker đem lại cho mình, là thói quen suy nghĩ theo xác suất. Cách nghĩ này rất hữu dụng trong nhiều mặt của cuộc sống, nhưng quan trọng nhất, đó là trong critical thinking – tư duy phản biện phân biệt đúng sai. Rất hiếm nghề đòi hỏi bạn phải nghĩ thường xuyên về xác suất như poker, thế nên đôi khi ta vẫn thấy nhiều người thông thái làm việc trong những lĩnh vực đòi hỏi trí tuệ khác, nhưng lại mắc nhiều sai lầm ngô nghê về mặt critical thinking.
Sự thay đổi lớn lao nhất của cách nghĩ này, là thay vì nghĩ “A đúng, hay A sai“, “sự thật là A hay sự thật là B“, thì ta nghĩ “xác suất A đúng là khoảng bao nhiêu“, “xác suất sự thật là A cao hơn hay sự thật là B cao hơn“. Bởi hầu như không bao giờ bạn khẳng định được 100% điều gì là đúng, điều gì là thật. Thậm chí bạn có phải con ruột của bố mẹ bạn không, thì bạn cũng không bao giờ 100% biết được, vì xét nghiệm DNA vẫn có sai số. Nhiều người viện vào lý do này để lý lẽ “đằng nào cũng không biết chính xác được đâu là đúng nên thôi tìm hiểu làm gì, tranh luận làm gì“, hoặc “mày có bao giờ khẳng định được 100% không có ma quỷ đâu, nên thôi cứ cúng bái có kiêng có lành“, rồi thì “mày cứ bảo con này là shit coin đừng đầu tư vào, chứ biết đâu ngày mai nó x1000 thì sao?“. Nếu nghĩ theo xác suất, bạn sẽ bớt những suy nghĩ ngây ngô như vậy, vì lúc này mục tiêu của bạn là tìm ra điều gì có khả năng đúng cao nhất, bớt tốn thời gian vào những điều có xác suất đúng quá thấp, và dễ dàng nhận ra điều gì có xác suất đúng cao hơn.
————————————————-
Hãy cùng điểm qua 1 vài trường hợp, cách nghĩ theo xác suất giúp bạn phân biệt đúng sai (hay nói chính xác hơn – ước tính khả năng đúng/sai) tốt hơn:
1) Tin theo chuyên gia
Nhìn chung, 1 chuyên gia nói về lĩnh vực thuộc chuyên môn của họ, thì xác suất họ đúng cao hơn rất nhiều những người tay ngang khác. Vì vậy, viện dẫn lời của chuyên gia là 1 điều hết sức bình thường, củng cố cho khả năng đúng của bạn. Nhiều ông đọc được ở đâu mấy câu “ngụy biện viện dẫn thẩm quyền – appeal to authority” đao to búa lớn, rồi dùng điều đó để phủ nhận dẫn chứng từ chuyên gia, “bác sĩ chẩn đoán thì cũng có lúc sai, tao thà nghe theo lời bà cô của đồng nghiệp thằng hàng xóm“. Appeal to authority chỉ áp dụng, nếu chuyên gia đó thuộc lĩnh vực khác, đang dùng sự nổi tiếng của mình để lạm bàn sang các lĩnh vực nằm ngoài tầm hiểu biết của họ (Dunning Kruger, halo effect), chẳng hạn tổng thống Donald Trump nói về khoa học, y tế, hay doanh nhân nói về poker. Hoặc khi bạn cho rằng chuyên gia luôn 100% đúng, không được cãi, bất chấp việc đối phương chỉ ra nhiều chỗ sai trong lời chuyên gia, dẫn nhiều bằng chứng phản bác khác.
2) Tin theo số đông
Một số bạn có suy nghĩ “tao có chính kiến riêng, không theo số đông, số đông toàn bọn ngu“… Nhưng thực ra, số đông thường đúng. Nếu đến 1 thành phố lạ, hỏi đường, 4 ông nói rẽ trái, 1 ông nói rẽ phải, thì bạn nên rẽ trái. Và điều thú vị là, số đông thường đúng, ngay cả trong trường hợp nhiều người trong số họ không biết gì về lĩnh vực được hỏi, chẳng hạn trong cuộc thi “Ai là triệu phú”, phần trợ giúp hỏi ý kiến khán giả thường vô cùng chính xác. Lý do là mỗi người trước 1 câu hỏi, thường có những yếu tố giúp họ trả lời đúng, những yếu tố giúp họ trả lời sai, nhưng khi ta cộng tổng lại, các yếu tố sai thường triệt tiêu nhau (ông thì đánh giá quá cao, ông thì đánh giá quá thấp), chỉ còn các yếu tố đúng cộng hưởng lại. Hiệu ứng này được nhà toán học Francis Galton ghi nhận tại hội chợ Plymouth năm 1906: trong 1 cuộc thi dự đoán cân nặng của 1 chú bò, đa số đều đưa ra suy đoán sai lệch nhiều. Nhưng nếu tính trung bình đáp án của 800 người tham gia, kết quả chỉ có sai số 1% so với cân nặng thực.
Trường hợp số đông sai xảy ra khi có lý do khiến họ sai theo cùng 1 kiểu. Chẳng hạn làm 1 cuộc khảo sát “ai là cầu thủ bóng đá vĩ đại nhất” nhưng tổ chức ở Bồ Đào Nha, thì kết quả sẽ kém đi độ chính xác. Tương tự, kết quả sẽ thiếu chính xác, nếu đa số người được hỏi có quá nhiều điểm chung: cùng giới tính, cùng độ tuổi, cùng học 1 trường, cùng nền văn hóa, cùng được dạy 1 lối suy nghĩ. Hoặc khi điều được hỏi liên quan đến một số cognitive bias (sai lầm về cách nghĩ) phổ biến trong đa số con người. Thế nên không có gì lạ khi nếu hỏi 1 câu về poker hơi khó chút trên forum của Việt Nam, thì đa số câu trả lời sẽ sai. Còn hỏi trên forum của Đức, Phần Lan… gì đó, thì lúc này có khi đa số câu trả lời lại đúng.
3) Tin theo thống kê
Thống kê giúp ta có cái nhìn về 1 sự việc khách quan hơn, chính xác hơn rất nhiều, so với ý kiến chủ quan. Thế nhưng, thống kê cũng có lúc không chính xác, vì thế nhiều người hay dùng luận điểm “mày đang ngụy biện lạm dụng thống kê” để phủ nhận dẫn chứng dùng thống kê của người khác. Khi mình đưa ra ý kiến “các giải chạy phong trào ở Việt Nam nên làm áo finisher thay vì áo chạy“, một số bạn ban tổ chức giải chạy gạt đi “bọn tao là ban tổ chức lâu năm, tao biết người tham gia muốn gì“. Mình liền làm cuộc thăm dò hơn 200 bình chọn trên group chạy bộ lớn nhất Việt Nam, cho kết quả 92% thích áo finisher hơn. Lúc này, một bạn trong ban tổ chức, cũng dân Ams, lại bắt đầu lý sự “sample size quá nhỏ“, “population khác, người trên group chưa chắc đã là người tham gia chạy“, vân vân và mây mây. Thực tế, thống kê không bao giờ là hoàn hảo, tuy nhiên, 1 người có dẫn chứng thống kê kể cả với sample size nhỏ (miễn không quá nhỏ), thì xác suất họ đúng vẫn cao hơn, đặc biệt khi kết quả quá rõ rệt nghiêng về 1 phía. Population khác nhau cũng vậy, bạn phải chỉ ra được khác nhau thế nào, ảnh hưởng gì đến kết quả đưa ra. Nếu bạn làm thống kê cho thấy người ta đang có xu hướng thích xe gầm cao tăng hơn, thì thống kê đó khả năng cao vẫn hữu dụng ở Việt Nam dù nó được thực hiện tại Mỹ, bởi các lý do để thích xe gầm cao khá universal mang tính tổng quát. Còn nếu thống kê “người ta có xu hướng thích hamburger hơn bánh mì” thì lúc đó việc thực hiện thống kê ở population nào mới là quan trọng.
——————————————-
Nhìn chung, một khi suy nghĩ theo xác suất, bạn sẽ có cách nhìn về sự việc rõ ràng hơn rất nhiều. Vẫn sẽ có lúc bạn sai, nhưng ít ra, bạn sẽ tránh được nhiều lỗi sai ngớ ngẩn. Còn rất nhiều phương pháp khác giúp cải thiện critical thinking, nhưng theo mình, nghĩ theo xác suất là nền tảng quan trọng bậc nhất. Bạn cũng học được cách nghĩ đa chiều hơn, vì nhận ra khó có yếu tố nào giúp khẳng định 100%, bạn sẽ không dễ dàng hài lòng dừng lại ở 1 yếu tố, 1 góc nhìn. “Tại sao anh bảo số đông thường đúng, mà ở đây anh lại nói số đông sai?” Đó là vì số đông thường đúng nhưng không đúng 100%, trong trường hợp riêng biệt này tôi nghĩ số đông sai, vì những lý do sau abcd. “Tại sao ở bài trước anh vận dẫn nguồn trong từ điển bách khoa toàn thư, mà bài này anh lại bảo định nghĩa trong từ điển thiếu chính xác?“. Tương tự, vận dẫn nguồn từ 1 nơi uy tín là bình thường, nhưng ta không nhắm mắt nghe theo, mà có lúc ở trường hợp khác ta phản biện lại nó, vì nhận ra có những yếu tố khác cho thấy nó sai. Càng nghĩ về nhiều yếu tố, càng nhiều nguồn (và nguồn càng uy tín), nhiều dẫn chứng, nhiều thống kê, nhiều lập luận sắc bén, thì khả năng đúng càng cao, và ngược lại.
